Dạo gần đây rộ lên những luận bàn về việc đọc sách, mình cũng xin góp nhời.

Trước hết, cần chỉ ra về 2 cái biết.

Cái biết thứ nhất là cái biết trực tiếp, tức là nhận thức trực tiếp thông qua trải nghiệm, qua thấy, nghe, cảm nhận ngay lúc đó. Đây là cái biết không qua suy diễn, không qua khái niệm hay ngôn từ, mà là thấy biết thuần khiết. Cái biết này không cần phân tích hay diễn giải, mà đơn giản là sự nhận diện tức thời sự thật của sự vật hiện tượng như nó đang là.

Cái biết thứ hai, là cái biết qua lý thuyết, qua ngôn từ, sách vở, hay kiến thức từ người khác truyền đạt lại. Cái biết này chủ yếu là sự tích lũy thông tin, dữ liệu, và dựa vào khả năng ghi nhớ, phân tích của tâm trí. Nó là cái biết gián tiếp, không phải do chính mình trải nghiệm mà có, mà là sự chấp nhận những gì người khác nói hoặc những gì mình đã học qua sách vở.

Cái biết lý thuyết dễ đạt được hơn nhiều, vì nó chỉ cần có khả năng tiếp thu thông tin từ bên ngoài, như đọc sách, nghe giảng, hay quan sát hình ảnh và âm thanh. Nhưng chính vì dễ đạt được, nó lại dễ dẫn đến hiểu lầm và bám chấp. Người ta thường cho rằng nếu học được nhiều, biết nhiều, tức là đã có trí tuệ. Thực ra, cái mà họ có chỉ là sự tích lũy thông tin, chứ không phải trí tuệ thật sự.

Còn cái biết trực tiếp dù ai cũng có, nhưng để thực sự sống trong nó thì khó khăn hơn nhiều, vì cái biết thuần khiết (tuệ tri) này đòi hỏi người ta phải buông bỏ mọi định kiến, lý thuyết, và cái tôi để thấy được sự thật ngay trong giây phút hiện tại. Đa số mọi người chưa thực hành được cái thấy biết này, vì tâm trí họ luôn bận rộn với việc suy nghĩ, phân tích, và đánh giá dựa trên những gì đã học được từ trước đó.

Cũng chính vì học qua sách vở, tích lũy kiến thức là phổ biến (nhân loại gần như chỉ biết cách này), nên nhiều người lầm tưởng rằng việc đọc nhiều sách, tích lũy nhiều kiến thức là cách để đạt được trí tuệ.

Họ tin rằng người không đọc sách, không có học vấn cao thì không thể có trí tuệ. Tuy nhiên, đọc sách chỉ là cách để mở rộng kiến thức, không phải là cách để đạt được trí tuệ thực sự. Trí tuệ không phải là sự tích lũy thông tin, mà là khả năng nhận biết bản chất thực của mọi sự vật hiện tượng, mà cái này thì sách vở không thể đem lại.

Lấy ví dụ về Huệ Năng, tổ thứ 6 của Thiền tông, một người không biết chữ, không đọc sách. Ông giác ngộ không phải nhờ đọc sách mà nhờ vào sự nhận biết trực tiếp bản chất của mọi thứ qua thấy biết thuần khiết. Sự giác ngộ của ông không phải từ kiến thức, mà từ sự buông bỏ mọi bám chấp vào khái niệm, ngôn từ, và đạt đến sự hiểu biết thực sự về chính mình và thực tại.

Khi một người nói “tôi là người thực tế, tôi học qua hình ảnh và âm thanh”, họ đang chỉ ra rằng họ nhận thức chủ yếu qua kinh nghiệm cảm quan. Hình ảnh và âm thanh là những phương tiện mạnh mẽ để truyền đạt thông tin, vì chúng tác động trực tiếp đến giác quan, dễ gây ấn tượng và dễ nhớ hơn so với từ ngữ trừu tượng trong sách vở. Tuy nhiên, dù học qua hình ảnh hay âm thanh, nếu cái thấy biết của họ vẫn dựa trên những suy diễn và phân tích của tâm trí thì họ vẫn đang mắc kẹt trong cái biết lý thuyết, không phải cái biết trực tiếp. Họ dễ dàng rơi vào việc chấp vào những gì mình thấy, nghe, rồi tự dựng lên những khái niệm, lý thuyết dựa trên kinh nghiệm đó, mà quên mất bản chất thật sự của chúng.

Như vậy, việc đọc sách, học qua hình ảnh hay âm thanh đều có thể là phương tiện hữu ích để mở rộng hiểu biết, nhưng chúng không phải là nguồn gốc của trí tuệ thật sự.

Trí tuệ thật sự đến từ thấy biết thuần khiết, từ sự buông bỏ mọi bám chấp vào khái niệm, lý thuyết, để nhìn thẳng vào sự thật của chính mình và thế giới xung quanh. Nhớ rằng, dù học qua hình ảnh, âm thanh hay sách vở, điều quan trọng là đừng để tâm trí bị mắc kẹt trong việc phân tích và suy diễn, mà hãy trở về với cái biết trực tiếp ngay trong giây phút hiện tại.

Khi nhìn nhận hay đánh giá ai đó, hãy xem xét kỹ xem cái biết của họ có dựa trên sự nhận biết trực tiếp, hay chỉ là sự tích lũy thông tin từ bên ngoài mà thôi. Hãy buông bỏ định kiến và mở lòng để thấy ra rằng trí tuệ thật sự không phân biệt ai là người đọc sách hay không đọc sách, mà nằm ở khả năng thấy biết thuần khiết và không bị ràng buộc bởi những gì đã học được từ trước.

Phan Ý Ly