Hỏi: 
Thưa chị, chị có thể giúp tôi hiểu đúng về khái niệm “Tinh Tấn” không ạ. “Tinh Tấn” trong Phật giáo khác “Tinh Tấn” trong đời thường như thế nào ạ? Cám ơn chị.

Đáp:
Chào anh, cái chữ “Tinh Tấn” này nghe quen tai nhưng đúng là dễ bị hiểu sai. Trong đời thường, người ta hay hiểu nó theo kiểu “cố gắng hết sức”, “nỗ lực không ngừng”, kiểu như học tập chăm chỉ, làm việc quên ăn quên ngủ, quyết tâm đạt được mục tiêu đã đặt ra. Nhưng trong thực hành tỉnh giác/ chánh niệm, thì cần phải hiểu đúng.

Để cắt nghĩa và hiểu vì sao kinh sách lại dùng chữ “tinh tấn” mà không dùng từ khác, ngoài sự thực chứng, tôi cũng tìm hiểu lại thì được biết chữ “Tinh Tấn” trong Phật giáo có gốc từ Vīrya (Sanskrit) hoặc Viriya (Pali). 
 
 Cái chữ này vốn có nghĩa là 

• Energy (năng lượng)
• Effort (nỗ lực)
• Diligence (siêng năng)
• Vigor (sinh lực, sự mạnh mẽ)
• Perseverance (kiên trì)
• Heroic spirit (tinh thần dũng cảm, dũng khí)

Trong bối cảnh Phật giáo, Vīrya/Viriya không đơn thuần là nỗ lực vật lý hay tinh thần, mà là một dạng năng lực tỉnh giác, không rơi vào lười biếng hay phóng dật. 

Ví dụ, nếu dịch Viriya là “effort” (nỗ lực) thì người ta có thể hiểu lầm rằng phải cố gắng thật nhiều. Nhưng nếu dịch là “energy” (năng lượng) thì lại thiếu đi ý nghĩa của sự duy trì tỉnh giác. Vậy nên, tốt nhất là hiểu theo nghĩa gốc: một sự kiên trì tỉnh thức, không lơi lỏng nhưng cũng không căng thẳng.

Tinh tấn là sự thả lỏng, buông đi mọi ý chí kiểm soát tinh thần, nhưng vẫn tỉnh táo rõ biết một cách phi nỗ lực.

Tinh Tấn không phải là

• Không phải là cố ép mình phải “chánh niệm”
   Ví dụ, có người nghe nói phải “chánh niệm trong từng hành động”, thế là họ đi đứng, ăn uống, làm gì cũng tự nhắc “mình đang ăn cơm”, “mình đang đi bộ”, “mình đang thở”. Cứ tự nhắc vậy hoài thì chỉ làm đầu óc căng cứng như con robot! Đó là kiểm soát, không phải tinh tấn.
• Không phải là cố giữ tâm không suy nghĩ
   Có người ngồi thiền, cứ cố đè nén suy nghĩ, cứ nghĩ rằng “mình phải đạt đến sự tĩnh lặng tuyệt đối”. Nhưng mà càng cố ngăn suy nghĩ thì nó càng dồn lên mạnh hơn. Như kiểu anh càng cố quên một bài hát thì nó lại cứ vang lên trong đầu vậy! Tinh Tấn không phải là dẹp suy nghĩ, mà là để suy nghĩ đến và đi tự nhiên, không can thiệp, chỉ thấy rõ chúng.
• Không phải là làm việc không ngừng nghỉ
   Nhiều người hiểu lầm tinh tấn là “siêng năng liên tục”, không được nghỉ ngơi. Thế là lao đầu vào công việc, luyện tập, tu tập mà không cho mình một giây thư giãn. Nhưng mà như thế thì chỉ là cố chấp theo đuổi một hình mẫu lý tưởng, chứ đâu phải là tỉnh táo thực sự? Tinh Tấn không phải là làm nhiều, mà là làm đúng cách, đúng thời điểm.
• Không phải là kìm nén cảm xúc
   Có người nghĩ rằng nếu tu tập giỏi thì sẽ “không bao giờ buồn, không bao giờ giận”. Thế là khi giận thì cố đè xuống, khi buồn thì giả vờ vui. Nhưng cảm xúc đâu phải thứ muốn ép là ép được? Như nắp nồi áp suất, càng đè thì càng dễ nổ! Tinh Tấn là thấy rõ cảm xúc, nhưng không bị nó lôi đi, cũng không đè nén hay diễn kịch.

Vậy Tinh Tấn đúng nghĩa trong tu tập là gì?

• Là sự tỉnh táo tự nhiên, không gượng ép
   Tinh Tấn giống như một con mèo đang nằm nghỉ, nhưng chỉ cần có tiếng động nhẹ là mắt nó mở ra ngay. Nó không căng thẳng, không mệt mỏi, nhưng vẫn tỉnh. Tinh Tấn không phải là lúc nào cũng gồng mình “phải biết”, mà là không lơ là.
• Là sự thả lỏng mà vẫn sáng suốt
   Anh tưởng tượng mình đang cầm một viên đá trên tay. Nếu anh nắm quá chặt, tay sẽ mỏi. Nếu buông tay, đá rơi mất. Nhưng nếu chỉ giữ nhẹ, không gồng mà cũng không lỏng, thì viên đá vẫn nằm đó. Tinh Tấn cũng vậy, không gồng ép, không buông lung, mà là một sự duy trì tự nhiên.
• Là không cố sửa đổi hay kiểm soát tâm trí
   Tinh Tấn đúng nghĩa là như bầu trời. Mây có thể kéo đến, nhưng bầu trời không cần phải đuổi chúng đi. Mây tan, bầu trời cũng chẳng cần phải giữ lại. Khi tâm có suy nghĩ, có cảm xúc, có vọng tưởng – chỉ cần thấy rõ, không cần cố thay đổi gì cả.
• Là để mọi thứ tự nhiên mà vẫn rõ biết
   Như khi anh lái xe trên đường, anh không cần phải nghĩ “tay trái đang cầm vô lăng, tay phải đang điều chỉnh gương”, nhưng anh vẫn thấy rõ xung quanh, vẫn phản ứng kịp thời. Đó chính là tinh tấn – không phải là liên tục kiểm tra bản thân, mà là tỉnh táo một cách tự nhiên.

Nói tóm lại, Tinh Tấn không phải là ép mình làm gì, mà là buông đi mọi ý chí kiểm soát, để mọi thứ diễn ra tự nhiên mà vẫn biết rõ.

Phan Ý Ly