Hỏi:
Chị ơi cho em hỏi cách để học một kiến thức, kĩ năng mới Đúng theo tinh thần ” Giới – Định – Tuệ” ạ?

Đáp:

Chào em
Câu hỏi của em xuất phát từ một sự hiểu lầm và máy móc khá phổ biến ở con người, thử suy ngẫm nhé:

• Ta đang mặc nhiên giả định những gì về sự tách biệt giữa “tỉnh giác” và “học tập”?
• Vì sao ta nghĩ phải “gắn” thêm Giới – Định – Tuệ vào việc học thì mới đúng?
• Liệu việc tỉnh giác có thực sự là một điều gì đó “ở bên ngoài” mà ta cần phải nỗ lực “đưa vào” quá trình học, hay đó chỉ là cách nghĩ áp đặt?

Khi tỉnh giác, bất cứ điều gì đang diễn ra cũng đã đủ đầy trong Giới – Định – Tuệ rồi. “Học” lúc này đơn giản là sự tiếp nhận chân thành và sống động với đối tượng đang học, không cần thêm một phương pháp “đặc biệt” nào để cố ý “nhúng” Giới – Định – Tuệ vào. Ta không phải “làm thêm” mà chỉ cần nhận ra: chính sự tỉnh giác giúp ta trải nghiệm việc học một cách sáng suốt và vững chãi.

Tỉnh giác không phải là một trạng thái riêng lẻ, tách rời khỏi mọi hoạt động, mà là dòng chảy tự nhiên xuyên suốt mọi trải nghiệm — trong đó có cả việc học.

Cái sai trong nhận thức này là gì?

1. Ngay khi đang tìm một cách để học mà không có bản ngã chen vào, thì bản ngã đã có mặt rồi. Vì chỉ có bản ngã mới muốn “tìm cách đúng nhất”, chỉ có bản ngã mới muốn học mà “đúng theo tinh thần Giới-Định-Tuệ”. Tâm tỉnh giác thì không đi tìm cách, nó chỉ thấy rõ cái gì đang diễn ra.
2. Khi nghĩ rằng Giới-Định-Tuệ là thứ có thể “thêm vào” quá trình học, hay phải rèn luyện để có được, thì đó chính là một giả định sai lầm rồi. Thực ra, nếu đang tỉnh giác ngay lúc này, thì bất cứ thứ gì đang làm cũng đang diễn ra trong Giới-Định-Tuệ rồi. Chứ không thể “đưa nó vào” hay “áp dụng nó vào”.
3. Do nhận thức sai, nên đặt việc “học” ra ngoài sự tỉnh giác, xem nó như một hoạt động riêng biệt cần có phương pháp đặc biệt. Nghĩa là cho rằng chỉ khi học đúng cách, theo Giới-Định-Tuệ, thì mới là học tốt. Nhưng thực tế, khi có thấy biết tỉnh giác, thì dù đang học, đang nấu ăn, đang rửa bát, đang đi bộ – tất cả đều là Giới-Định-Tuệ rồi. Không có chuyện “học đúng theo Giới-Định-Tuệ” và “học sai”, mà chỉ có học trong tỉnh giác và học trong vô minh mà thôi.

Vậy tỉnh giác thì học như thế nào?
 Giản dị lắm! Khi có tỉnh giác, thì học chỉ là học. Nghĩa là sao? Nghĩa là khi học, ta không lôi kéo những suy nghĩ cá nhân, những mong cầu hay nỗi sợ hãi vào quá trình đó. Khi đọc sách, thì chỉ là đọc sách. Không có cái “tôi” nào chen vào để nghĩ “ta phải hiểu ngay”, “ta phải nhớ hết”, hay “nếu không học giỏi thì ta là kẻ thất bại”. Khi viết, thì chỉ là viết. Không có ai đó bên trong tự đánh giá “ta viết tốt hay dở”, “người khác sẽ nghĩ gì về bài viết của ta”. Tất cả những suy nghĩ đó là rào cản, làm méo mó trải nghiệm học tập. Khi tỉnh giác, việc học trở nên tự nhiên, không có áp lực do tâm tự đặt ra.

Nên nhớ, việc chia chẻ tỉnh giác ra làm 3 giới – định – tuệ như dưới đây chỉ cốt để ta thấy rõ hơn sự khác biệt giữa tỉnh giác và vô minh, chứ không phải để tâm trí túm lấy rồi biến chúng thành công cụ để “thêm vào”: 

Giới – Không có bản ngã chen vào quá trình học

Giới ở đây không phải là những quy tắc cứng nhắc, mà là sự trong sáng của quá trình học, không bị cái tôi làm vấy bẩn. Khi có “cái tôi” chen vào, ta bắt đầu tự áp đặt đủ thứ:

• “Ta phải học giỏi!” → Nghe thì có vẻ tích cực, nhưng thật ra nó tạo áp lực, khiến ta căng thẳng.
• “Ta không được thất bại” → Chính suy nghĩ này làm ta sợ sai, sợ thử nghiệm, sợ khám phá.
• “Ta phải học theo cách này mới đúng” → Bị kẹt vào một phương pháp, không còn linh hoạt để tiếp thu theo cách tự nhiên.

Nhưng nếu không có những ý niệm này chen vào, việc học trở thành một quá trình thuần khiết, chỉ là học thôi. Giống như khi một đứa trẻ tò mò về thế giới, nó không nghĩ về việc “học giỏi” hay “học dở”, nó chỉ đơn giản là khám phá.

Định – Tâm không bị kéo đi bởi thích-ghét, thành-bại

Nhiều người hiểu sai về “định”, nghĩ rằng nó là sự tập trung căng thẳng, cố gắng ghìm chặt sự chú ý vào một điểm. Nhưng định thật sự là sự ổn định tự nhiên của tâm ngay giữa quá trình học.

• Khi học trong tỉnh giác, ta không bị lôi kéo bởi cảm xúc thích-ghét. Ví dụ, nếu gặp một môn mình không thích, ta vẫn học, nhưng không để sự ghét bỏ làm mất đi sự rõ ràng.
• Ta cũng không bị dao động bởi chuyện “hiểu hay chưa hiểu”. Nếu hiểu ngay, tốt. Nếu chưa hiểu, cũng không có gì phải bứt rứt. Học là một quá trình, không phải lúc nào cũng có kết quả tức thì.
• Không bị ám ảnh bởi tốc độ: “Ta học nhanh quá” hay “Ta học chậm quá” cũng là những ý niệm gây nhiễu loạn. Định là khi ta cứ học, cứ tiếp thu, mà không bị lôi kéo bởi những so sánh này.

Nói cách khác, định không phải là ép mình phải tập trung, mà là một sự ổn định tự nhiên khi học mà không để tâm bị kéo lê bởi những lo lắng không cần thiết.

Tuệ – Thấy rõ tâm mình trong lúc học

Tuệ ở đây không có nghĩa là thông minh hơn hay có kiến thức nhiều hơn, mà là có khả năng nhận ra chính xác tâm mình vận hành thế nào khi học.

• Khi gặp bài khó, tâm phản ứng ra sao? Có chán nản, bực bội, hay muốn bỏ cuộc không? Nếu có, thì chỉ cần thấy rõ điều đó, không cần phải ép buộc bản thân “đừng chán nản nữa”.
• Khi học một điều thú vị, có bị dính mắc vào đó không? Ví dụ, thích quá mà chỉ muốn học mỗi cái đó, bỏ quên những thứ khác, hay là thấy mình giỏi hơn người khác. Đó cũng là một dạng bám víu.
• Khi học mà không hiểu ngay, có thất vọng không? Nếu có, thì thất vọng đó từ đâu ra? Từ sự so sánh bản thân với người khác, hay từ mong muốn phải hiểu ngay lập tức? Nếu thấy rõ điều này, tự nhiên nó mất đi sức nặng.

Tuệ không phải là đạt được một trạng thái “tuyệt vời” nào đó trong học tập, mà chỉ là thấy rõ những gì đang diễn ra trong tâm mình khi học. Khi thấy rõ, ta không còn bị chúng chi phối. Và khi không bị chi phối, việc học trở nên nhẹ nhàng, hiệu quả và rất tự nhiên.

Tóm lại, khi tỉnh giác, thì bất cứ việc gì em đang làm cũng đang là Giới-Định-Tuệ rồi. Không cần tìm cách nào đặc biệt, không cần phải “ứng dụng” hay “áp dụng” Giới-Định-Tuệ vào việc học, vì khi tâm rõ ràng, thì học là học, không có gì chen vào cả. Còn nếu vẫn nghĩ rằng giới-định-tuệ là do mình “rặn” ra được hay lấy từ đâu đó để mà đưa vào và áp dụng, đó chính là nguồn gốc của khổ. 

Phan Ý Ly

Ảnh bìa: Giới Định Tuệ đang cùng có mặt, việc học đang diễn ra.