Nhờ học thạc sỹ về phát triển cộng đồng qua nghệ thuật, mà đã từ lâu mình biết đến một trò chơi rất hay và ý nghĩa, phù hợp với cả người lớn và trẻ em, lại dễ làm, dễ thực hiện. Với một đứa ưa sáng tạo, thích tưởng tượng, yêu kể chuyện như mình.. thì khi biết đến trò chơi này nó như giải phóng hết từng ấy nhu cầu cho bản thân. Trò chơi không chỉ dừng lại tại đó, nó còn là cách giúp mình giải toả tinh thần, nhận ra những định kiến/ niềm tin/ cài đặt trong tư tưởng của mình, và giúp mình “hoá giải” niềm tin đó. Không những thế, còn có thể giúp mình truyền tải toàn bộ ngóc ngách vấn đề cho người khác, mà chẳng cần phải logic trình tự hay có sự thông minh về ngôn ngữ.

Mình đã ứng dụng trò chơi này với người lớn tại Life Art, và với nhóc con nhà mình trước đây. Nay Leo đã được 2 tuổi, như bao đứa trẻ khác, con cực kỳ thích hình dung tưởng tượng, truyền đạt ý tưởng, sáng tạo và khám phá các tình huống khác nhau, thích đóng vai đạo diễn/ chúa trời.. và thử nghiệm các kịch bản do mình tự tạo ra.. Nên mình lại thu thập nguyên liệu để chuẩn bị cho con trò chơi này.

Trò chơi này được các nhà tâm lý học gọi là “Liệu Pháp Khay Cát”. Để dùng nó như 1 liệu pháp, thì có các trình tự cụ thể, tuy nhiên cách sử dụng thì rất sáng tạo và không bị giới hạn vào những trình tự này. Do tên gọi “Liệu Pháp” khiến nhiều người nghe thấy xa cách và nghiêm trọng, nên họ thường bỏ qua, và như thế làm lỡ đi 1 cách chơi cực kỳ bổ ích và thú vị, kết nối được cả người chơi lẫn người quan sát… Vì lý do đó nên mình gọi là trò chơi thôi, nghe cho nó dễ và có cảm hứng (vì nó rất dễ và rất hay).

Vật dụng:

Bạn chỉ cần 1 khay tầm cỡ tờ giấy A3, sang hơn thì A2, sâu tầm 6cm.. Trong khay đó đổ đầy cát. Ngoài ra bạn sẽ cần các con giống, búp bê, biểu tượng nho nhỏ khác nhau, càng đa dạng và nhiều trường phái càng tốt, kích cỡ be bé đủ để đem chúng vào sắp xếp trên khay cát và tạo ra 1 thế giới với các câu chuyện/ tình huống/ biểu tượng khác nhau, vậy là xong. Các con giống/ biểu tượng này cũng có thể được bổ sung thêm cây cỏ hoa lá từ vườn nếu bạn thích.

Cách chơi:

Để hiểu cách chơi, mình sẽ nói qua một chút về “cơ chế” của trò chơi khay cát.

Đó là, trong trạng thái thư giãn, thả lỏng, tự tin, và an toàn (không bị ai quấy rầy, thăm dò, phán xét, kiểm soát, điều khiển) người chơi sẽ chọn cho mình những biểu tượng, vật dụng yêu thích rồi tự tạo nên 1 thế giới của riêng mình thông qua khay cát. Họ có thể vun cát tạo thành đồi chỗ này, khoét bớt cát tạo thành sông hồ ở chỗ kia.. Và sắp xếp các nhân vật khác nhau vào từng chỗ, tạo ra các tình huống khác nhau. Việc chọn, sắp xếp.. có thể thay đổi tuỳ chỉnh liên tục, nhưng quan trọng nhất là người chơi không có cảm giác phải làm sao cho đúng ý người khác, cũng tránh phải cân nhắc quá nhiều dẫn đến việc làm cho bản thân bị rối lên.

Trò chơi này bổ ích nhất khi có 1 người quan sát cùng và đặt câu hỏi, để khuyến khích người chơi chia sẻ thêm, chứ không phải để kết luận. Người quan sát đóng vai trò trung lập, không phát xét, không kết luận, chào đón mọi câu trả lời, không cắc cớ vặn vẹo, có thể lặp lại câu trả lời chỉ để người chơi nghe lại.

Dù ghi chia làm 2 phần nhưng thực ra chỉ để người đọc dễ hình dung, còn khi chơi thì rất liền mạch:

Phần 1: Tìm hiểu câu chuyện:

– Đâu là bạn?

– Đây là ai? ( Chỉ vào từng nhân vật)

– Chuyện gì đang xảy ra?

– Tại sao nhân vật này ở đây, nhân vật kia lại ở kia?

– Các nhân vật có thích ở chỗ đang ở không?

– Mỗi nhân vật đang suy nghĩ điều gì?

Thông thường, một đứa trẻ hoặc một người có tâm sự, qua sự thư giãn mà tâm sự này sẽ trồi lên 1 cách vô thức và được phản ánh qua câu chuyện, tình huống trên khay cát. Điều này được người chơi kể trình bày một cách rất vô thức bởi định kiến/ niềm tin/ ẩn ức đã hằn sâu vào tâm trí như một dạng lập trình, và trong lúc thư giãn, thả lỏng.. sẽ được tái hiện lại trong veo. Với người lớn, nó giúp cho chính người chơi nhận ra lối tư duy của mình. Với trẻ con, nó giúp các bé được bộc lộ mình khi ngôn ngữ và khả năng tương tác còn nhiều bất cập (có thể do bố mẹ kém chẳng hạn), và nó giúp người quan sát nhận ra điều ám ảnh người chơi.

Ví dụ Dion từng cho 1 con khủng long mẹ rất to, mắng cừu con phải ăn thật nhiều, mắng luôn cả siêu nhân bố đang đứng cạnh đó bênh con. Nghe con tả câu chuyện xong thì mình cũng nhận ra câu chuyện thật ngoài đời hị hị.. (từ đó khủng long mẹ không làm thế nữa.)

Một ví dụ khác, trong một tiết học về sử dụng liệu pháp khay cát, mình là người chơi, với sự quan sát/ đặt câu hỏi từ chuyên gia sử dụng liệu pháp này. Lúc đó mọi thứ mình làm chỉ theo trực giác, sở thích, cảm hứng… sắp xếp một hồi và khi thông báo “tôi đã xong và không muốn điều chỉnh, bổ sung gì thêm”, mình nhận được các câu hỏi từ người quan sát. Người đặt câu hỏi thực sự hỏi, chứ không phải hỏi kiểu rô bốt đọc danh sách câu hỏi. Ông ấy hiện diện, thực sự cởi mở và quan tâm tới “tác phẩm” của mình, và mình cảm nhận được điều đó. Khi trả lời các câu hỏi, mình cũng vô tư lắm, chẳng nghĩ gì nhiều. Nhưng mình lại bất ngờ với chính câu trả lời của mình.

Đây là tôi, mình chỉ vào 1 con búp bê đang đứng trên đỉnh núi cao

Còn đây là con tôi, mình chỉ vào 1 con chó nhỏ đứng cạnh con búp bê

Kia là chồng cũ của tôi. Anh ấy ở dưới vực sâu.

Tôi ở đây để vực con tôi và chồng cũ dậy.

Tại sao ư, vì sau khi chia tay tôi thấy tôi có trách nhiệm phải là người mẹ hoàn hảo và người vợ cũ tuyệt vời để bù đắp những tổn thất do tôi gây ra…

Tôi cảm thấy rất kiệt sức

Trả lời tới đây bỗng dưng hai hàng nước mắt tôi lăn dài. Khoảnh khắc đó khi tôi mô tả thế giới dở hơi vô tư trong khay cát, tôi mới nhận ra nó không hề “dở hơi”, nó chính là câu chuyện về nhân vật nữ anh hùng xả thân vì một định kiến mà cô ấy tự khoác lên người.

Người quan sát còn hỏi tôi vài câu hỏi nữa, để tôi tự làm rõ thêm. Sau tiết học về khay cát đó, tôi nhận ra một số mô thức hành động tự trói buộc và làm khổ mình, nên cũng từ bỏ luôn tâm lý bù đắp hay xả thân, mối quan hệ giữa tôi và những người xung quanh trở nên dễ thở hơn.

Phần 2: Thay đổi tình huống

– Các nhân vật có hoán đổi chỗ cho nhau được không?

– Chuyện gì sẽ xảy ra nếu nhân vật này ở đây, còn nhân vật kia lại đứng ra kia. Tại sao?

– Trong điều kiện lý tưởng, thì tình huống này sẽ thay đổi như thế nào?

– Trong điều kiện lý tưởng, thì các nhân vật sẽ nghĩ gì, làm gì khác với lúc trước?

Phần 2 này dù câu trả lời là A hay B, thì một khi được nói ra, nó thường giúp người chơi nhận ra mô tuýp suy luận của mình, đôi khi là phi lý, đôi khi rất có lý.

Trên đây mình mô tả một “diễn tiến điển hình” của việc chơi khay cát có “ý thức”.

Với một đứa trẻ, trong một bối cảnh vui chơi tự nhiên, tốt nhất là chúng ta không có tâm lý tìm tòi trị liệu hay thay đổi gì hết. Việc bố mẹ ngồi đó ngắm nhìn con, theo dõi tiến trình sáng tạo, và quan sát tìm hiểu tác phẩm của con, đặt câu hỏi quan tâm (không phải để trị liệu), đã là một hạnh phúc vô bờ của một đứa trẻ. Bé có thể không trả lời, trả lời rất bựa, hoặc câu trả lời dẫn đến một sự nhận ra quan trọng nào đó cho cả bé lẫn người hỏi .. thì cũng hãy đón nhận nó một cách cởi mở, vui vẻ, và đầy yêu thương.

Và dù bố mẹ có đặt câu hỏi hay không, có mặt ở đó hay không, thì việc được đóng vai chúa trời và toàn quyền quyết định cho các nhân vật, tạo ra các tình huống, kiến trúc khác nhau… sẽ giải toả và tạo cảm hứng sáng tạo rất nhiều cho bé.

Ngoài cách chơi trên, trò chơi này cũng có thể tương tác từ 2 người trở lên trong 1 thế giới mà tất cả cùng tạo nên, lúc này trò chơi giống như khi chúng ta chơi đồ hàng, chỉ khác chút là có đất cát đồi núi sông ngòi và cảnh quan nên nó sinh động và đa chiều, có cao có thấp hơn.

Để đúc kết lại, không chỉ là trong trò chơi khay cát, mà với bé con, mình thấy rằng việc tạo ra các nhân vật qua con rối, con giống, búp bê, siêu nhân.., cho các nhân vật ấy tương tác, đòi hỏi, có khát khao, kỳ vọng, có mâu thuẫn, có các cảm xúc bất thường…, đôi khi là những tình huống mà bé vẫn gặp hàng ngày như không muốn đánh răng, đòi ăn kẹo, giành đồ chơi.. giúp bé được tham gia câu chuyện và quyết định tình huống ở vị trí người quan sát. Vị trí người quan sát này, vi diệu thay, lại chính là vai trò quan trọng nhất, mà mỗi người lớn sẽ phải học rất nhiều sau này, không chỉ là với các sự vật sự việc bên ngoài mình, mà cả việc quan sát nội tâm và diễn biến trong mình.

Ảnh minh họa trên internet

Một khay cát “chuẩn” thường được sơn đáy và cạnh màu xanh nước biển để dễ cho việc sáng tạo không gian mây trời, biển, hồ..v.v.

Các bạn cũng có thể google “liệu pháp khay cát” để hiểu hơn. Tuy nhiên với mình, cứ chơi vô tư đi, nó là phương pháp hay nhất