Trên cùng một hiện tượng, có nhiều mức độ thấy khác nhau khi chúng ta thực hành tỉnh biết.

 Tưởng tri – Cái thấy mơ mộng và dựa trên giả định cảm tính 😀 

Thức tri – cái thấy hiện tượng ở vẻ bề ngoài, của suy luận dựa trên đúc kết từ lý trí

Thắng tri: cái thấy không qua suy luận, không qua tưởng tượng, Cái thấy sâu sắc về bản chất vô thường, khổ, vô ngã của hiện tượng.

Tuệ tri – khi thắng tri đủ lớn mạnh, đây là cái thấy ra được quan hệ nhân-quả của hiện tượng, thấy được bức tranh toàn cảnh của vì sao có khổ, khổ đã hình thành như thế nào, buông cái gì ra thì sẽ hết khổ 😀 

Khi thực hành tỉnh biết, ta đang đồng hoá mình ở mức độ nhận thức nào của tâm trí, hay nói cách khác, ta có thể thấy được những gì?

Để làm rõ điều này hơn, xin mượn đoạn mở đầu của tác phẩm Chí Phèo và mô tả lại theo 4 cấp độ thấy. (Dĩ nhiên do tôi không phải Chí Phèo nên mọi thứ đều là tưởng tượng, cốt để các bạn hình dung. Sự thật nằm ở chính diễn biến tâm lý của bạn).

 Tưởng tri: “..Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi. Hắn chửi trời. Đúng là mạt hạng, dây với hắn chỉ tổ mất thời gian lại chuốc bực vào thân. Hắn tức giận hơn, hắn cô độc quá. Một kẻ bần cùng như vậy chỉ muốn chút đoái hoài cũng không được, đúng là vừa đáng thương vừa đáng khinh. Rồi hắn chửi đời. Thế thì càng chẳng ai thèm quan tâm, chửi đổng vậy ngu mới vơ vào mình. Tức mình hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ: “Chắc nó trừ mình ra!”. Không ai lên tiếng cả. Chẳng ai thèm đếm xỉa đến một kẻ vừa xấu người vừa say xỉn vừa tù tội, thần kinh như Chí Phèo. Tức thật! Ồ thế này thì tức thật! Tức chết đi được mất! Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn…”

Thức tri: “..Hắn vừa đi vừa chửi. Lần này giống nhiều lần trước, uống rượu khiến thần kinh mất kiểm soát nên hắn không làm chủ được hành vi. Đầu tiên, hắn chửi trời. Trời có của riêng nhà nào? Mọi người ai cũng ngại dây dưa với hắn, không muốn xé chuyện ra to thêm. Rồi hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: Đời là tất cả nhưng cũng chẳng là ai. Nhưng không ai để ý hắn hay lên tiếng đối đáp với hắn vì mọi người chỉ muốn yên ổn làm ăn. Chí Phèo chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Mọi người vẫn không ai nói gì. Hắn càng tức tối liền chửi luôn cả cha đứa nào không chửi nhau với hắn..”

Thắng tri:

 “Hắn thấy chân đi, mồm chửi. Thấy sự khó thở ở ngực. Thấy sự quặn thắt ở bụng. Thấy nghẹn đắng ở cổ họng và cay sè ở mắt. Thấy đầu nặng và biêng biêng. Thấy mặt nóng ran. Thấy hình ảnh bà bán rau, con Nở, Bá Kiến. Thấy cảm giác thù ghét. Thấy xót xa. Thấy khối xung điện giật giật nặng ở tay và chân. Thấy bức bối. Thấy muốn đấm đá. Thấy sợ. Thấy tâm trí đang tìm kiếm thủ phạm. hắn thấy tâm trí đang tìm kiếm người hứng đòn. Hắn thấy mình chửi trời. Hắn thấy đầy xung lực và ngay sau đó là cảm giác bơ vơ trơ trọi. Hắn thấy mọi người không ai nhìn hắn, không ai nói chuyện với hắn, không ai trả lời, không ai tới gần, không ai chạm vào, không ai đánh, không ai ôm, không ai làm gì cả. Hắn thấy mình mẩy đau hơn, đầu đau hơn, toàn thân rã rời. Hắn thấy thèm khát được chú ý. Hắn thấy mong muốn được giao tiếp, đôi co. Hắn thấy mình chửi cả làng Vũ Đại. Thấy không ai phản ứng hay làm gì với hắn. Thấy đầu muốn nổ tung, thấy ngực thắt lại. Thấy cô độc, hoang hoải. Thấy mệt. Thấy sợ. Thấy hết cảm giác nọ tới cảm giác kia trỗi lên rồi biến mất, nhường chỗ cho những cảm giác khác. Thấy bất lực, thấy vô can. Thấy tâm trí quay cuồng tìm kiếm chỗ bấu víu. Hắn thấy mình chửi luôn bố mẹ ai không chửi nhau với hắn. Thấy buồn cười.” 

 Tuệ Tri: 

“Thấy chân đi, mồm chửi. Thấy rượu tác động làm những thứ tưởng lờ đi được nay lại trồi lên, đã nhiều lần như vậy. Thấy tâm trí xuất hiện hình ảnh Bá kiến. Thấy bụng sôi lên. Thấy cổ họng nghẹn lại. Thấy bất công. Thấy tức giận. Thấy tủi thân. Thấy muốn được người khác đối xử công bằng. Thấy nước mắt trào ra. Thấy căm phẫn. Thấy không ai hiểu mình. Thấy muốn được người khác hiểu. Thấy mọi thứ trồi sụt liên tục.

Thấy bơ vơ không biết bám vào đâu. Thấy đang bám trụ. Thấy đang bám vào lý tưởng công bằng và nhu cầu được người khác hiểu. Thấy buồn cười. 

Thấy cái gọi là “công bằng” và “được người khác hiểu” tan ra rỗng không. Thấy hết đau bụng. Thấy thở nhẹ nhàng.

Thấy chưng hửng. Thấy nhẹ nhõm. Thấy tự do. Thấy buồn cười vì mình lỡ uống phí cả rượu. Thấy mình chửi trời. Thấy nhạt. Thấy không còn vai để diễn. Hết cả hứng ăn vạ.”

Dĩ nhiên trên đây là ví dụ của một tình huống nhỏ. Đời Chí Phèo còn nhiều khoảnh khắc, tiến trình tỉnh biết này cứ thế cuốn chiếu, đưa chàng dần tới sự tỉnh giác hoàn toàn.

Ngay cả “thắng tri” ở đây cũng là giai đoạn sơ khai, tuệ tri cũng vậy, viết ở mức độ mới nhú để mọi người dễ liên hệ.

Với sự thực hành thấy biết tâm dẫn tới sự sáng suốt, phát triển về nhận thức, Chí Phèo sẽ còn nhận ra được nguyên nhân khổ không chỉ ở nơi anh mà còn ở nơi mẹ anh, cha anh (dù không biết mặt), nơi “kẻ thù” của anh, xã hội quanh anh, lẫn nhân loại nơi anh sống. Chí Phèo sẽ có khả năng nhận ra bản chất của sự sống và vũ trụ, về sự hình thành và cơ chế vướng mắc vào ảo tưởng, khả năng tự hoá trang rồi tự giải mã của tâm trí.