Có bạn hỏi “Nếu tánh biết luôn ở đó, thì tại sao lại cần tỉnh giác?”

Đúng là tánh biết luôn biết, một cái biết không qua lý trí. 

Và như vậy, thì việc “liễu liễu thường tri” – thường thấy biết các suy nghĩ, cảm thọ, cảm xúc v.v.. dĩ nhiên không phải để làm cho tánh biết “hiện diện hơn” hay “biết hơn”, sắc bén hay mạnh mẽ hơn. 

Tánh biết, hay còn gọi là thấy biết thuần khiết, là bản chất trong sáng của tâm thức, nhưng thường bị ô nhiễm bởi định kiến và các bám chấp. 

Những ô nhiễm này xuất phát từ sự dính mắc vào các khái niệm và định kiến khi ta thấy một hiện tượng nào đó. Điều này thực ra vô cùng dễ hiểu và bình thường, bởi tâm thường ngay lập tức dán nhãn, phân loại và gán ghép các ý tưởng và cảm xúc cũ vào các hiện tượng được nhận diện.

Chính điều này tạo nên một mạng lưới phức tạp của các định kiến và bám chấp, làm che mờ thấy biết thuần khiết.

Để thấy rõ được bản chất giả tạm của những định kiến và bám chấp này, thực tập tỉnh giác sẽ giúp ta nhận ra và không còn trói buộc bởi chúng.

 Trong quá trình tu tập, thực hành tỉnh biết, nhiều người nghĩ rằng mình đang đạt được sự giải thoát khi trải nghiệm những trạng thái tâm lý nhất định. Tuy nhiên, những trạng thái này chỉ là nhất thời và giả tạm, hay sự giải thoát thực sự chỉ xảy ra khi ta tự thấy ra được và không còn bị mê hoặc bởi các trói buộc. (Gọi là trói buộc nghe có vẻ rất ghê gớm và dễ nhận diện, nhưng bạn càng thực tập sẽ càng thấy chúng cực kỳ vi tế).

Cũng vì vi thế như thế, nên nhiều người lầm tưởng nhận ra “tánh biết” thường trực là xong việc. Tức là chỉ cần nhận ra “ồ.. hoá ra có 1 cái biết đang ở đây, đằng sau mọi thứ..” .. thì thế là giác ngộ. 

Nhưng như vậy là hấp tấp. 

Đó mới chỉ là ngộ ra được 1 phần. 

Mà đa số mọi người lại dừng lại ở chỗ này và tự cho rằng như vậy là mình đã xong việc. Thực ra, khi nhận ra tánh biết thì người này mới chỉ được giải nghi, tức là không còn nghi ngờ gì về cái biết trong sáng. 
Nhưng trên con đường để giải thoát khỏi mọi trói buộc trong tư tưởng, thì người này mới chỉ đang tập bò mà thôi (dù để đến được chỗ này cũng là ngoạn mục rồi).

Mục đích thật sự và tối hậu của việc thường thấy biết, là nhận ra bản chất hư huyễn của mọi hiện tượng. Có nhiều người đã nhận ra sự hư huyễn của rất nhiều hiện tượng và nhờ vậy nhận ra tánh biết ở đằng sau mọi thay đổi. Nhưng việc đúc kết qua tâm trí “Mọi thứ là hư huyễn!!!” thì vẫn chỉ là sở tri chướng thôi, là một ý niệm được bản ngã tu tập nhắc lại một cách ngọt ngào để ru ngủ sự tỉnh giác. 

Chính trong sự ru ngủ này, người ta không thấy được sự hư huyễn của chính cái ý niệm “Mọi thứ là hư huyễn”, không thấy được sự hư huyễn của cái nhãn “tánh biết”, không thấy được sự hư huyễn của mọi ý niệm nhân danh tu tập/niết bàn. Quả là tinh vi phải không. Bản ngã level thượng thừa đấy, khà khà.

Ngay tại chỗ “thấy mọi sự là hư huyễn”, tâm trí đã vội hình thành kết luận, và sự bám chấp được tạo thành, nhanh như một tia chớp. Và ngay khi đó, 1 bản ngã mới được bồi đắp. 

Đó là lý do cần liễu liễu thường tri, cần tỉnh giác, để thấy ra ngay cả cái bản ngã “tui đã thấy mọi thứ là hư huyễn” này cũng chỉ là 1 dòng suy nghĩ, 1 ý niệm, 1 niềm tin không hơn không kém. Kinh dị lắm, bạn đã ăn xoài, nhưng ăn xong rồi nhớ lấy mùi vị của nó và thường mơ đến vị xoài, thì vẫn là sống chung với ảo tưởng về xoài, ô hô hô… 
 
 Vậy nên, mục đích của việc thường thấy biết suy nghĩ, cảm thọ, và cảm xúc không phải để TẠO RA MỘT CÁI BIẾT, hay để NHẬN RA CÁI BIẾT, hay để LAU CHÙI CÁI BIẾT.. mà để THẤY RA bản chất của những gì đang liên tục hình thành, bám trụ, diệt đi..  trong tỉnh giác đó. 

Khi thấy ra (chứ không phải khi lẩm nhẩm trong đầu) tất thảy đều là hư huyễn, sự nhàm chán tự động nảy sinh, việc bám víu vào những sự kiện tâm trí này bắt đầu giảm dần, trói buộc liền được phép tuột ra, trôi đi, hoại diệt tự nhiên mà không còn bị nhân lên như trước đây. 

Điều này rất khác với với sự học thuộc câu thần chú “Mọi thứ chỉ là hư huyễn..”

Chỉ có thường thấy biết, mới nhận ra bao biến ảo của những ràng buộc vi tế, từ đó mới hiểu thấu và chán ngấy chúng. 

Đó mới chính là tiến trình nhàm chán, xả ly, ly tham, tận diệt, thắng trí, giác ngộ, niết bàn. 

Niết bàn rồi thì kệ cmn Niết bàn, vẫn liễu liễu thường tri.. 

Phan Ý Ly