Hỏi:

Hôm nay em sực nhớ ra là em quên một việc quan trọng, mà là quên hẳn luôn chứ không phải cố tình bỏ qua không làm. Em bắt đầu thấy tim đập nhanh và lo lắng nhiều hơn bình thường, em biết nhiều người sẽ bị ảnh hưởng vì cái “quên” này của em. Tâm trí bắt đầu nói: “Ôi thôi chết rồi… Sao mình có thể quên bẵng đi như thế này nhỉ…”.

Thì việc em quên trong quá khứ là sự thật, nó không phải ảo tưởng nữa đúng không chị, và hậu quả của nó vào ngày mai cũng là thật chứ không phải do tâm trí vẽ ra, phải không ạ? Vậy cái nỗi sợ nổi lên trong em bây giờ vẫn là do em có kỳ vọng mọi việc phải theo kế hoạch, hay còn do bám chấp vào điều gì khác nữa hả chị?

Cho em hỏi thêm, tại sao mình nhìn ra sự bám chấp của người khác dễ dàng hơn nhìn ra từ chính mình ạ?

---

Đáp

“Thế gian ưa dối, không ưa thật.
Nhưng thật dối gì, đều bụi đất.
Muốn sang tới được bờ bên kia,
Hãy hỏi trẻ con chơi trước mặt.”

~ Tuệ Trung Thượng Sĩ ~

Trước hết, khi em nhận ra mình quên một việc quan trọng, đó là sự “thật” trong hoàn cảnh cụ thể. Cái việc này đã xảy ra, và nó không thể phủ nhận. Nhưng ngay sau khi em nhận ra sự thật ấy, tâm trí em liền tạo ra một loạt những suy nghĩ và phản ứng. Chúng nói rằng: “Chết rồi, sao mình có thể quên thế này được?” hoặc “Người khác sẽ nghĩ gì, họ sẽ gặp rắc rối vì lỗi của mình.”

Những suy nghĩ này là “dối”, là do tâm trí tự dựng lên, không phải sự thật khách quan. Chúng làm em lo sợ, khiến tim đập nhanh, tạo ra cảm giác tội lỗi, trách móc bản thân. Thực tế là, những gì em đang nghĩ về phản ứng của người khác, về hậu quả ngày mai chưa hề xảy ra, và do đó chúng không thật.

Thế gian thích ưa cái dối hơn cái thật, như trong bài thơ nói, bởi vì những suy nghĩ này hấp dẫn và đầy cảm xúc. Tâm trí thích phóng chiếu ra những viễn cảnh kinh khủng, rồi chính mình lại tin vào những viễn cảnh đó. Nó làm cho tình huống phức tạp hơn, tạo ra lo âu và căng thẳng từ những gì không có thực.

Chị lấy ví dụ nhé: em quên một chuyện, nhưng thay vì chỉ đơn giản chấp nhận việc mình quên và tìm cách giải quyết, tâm trí lại lao vào các kịch bản: “Mọi người sẽ phê phán, hậu quả sẽ khủng khiếp.” Đây là điều mà thế gian gọi là “thật”, nhưng thực ra lại là dối.

“Nhưng thật dối gì, đều bụi đất”

Dù cái thật là em quên, hay cái dối là những viễn cảnh lo sợ trong đầu em, cuối cùng tất cả đều là những thứ không bền vững, không có giá trị lâu dài. Việc em quên chỉ là một sự kiện tạm thời, và hậu quả nếu có thì cũng chỉ xảy ra trong một khoảng thời gian ngắn.

Dù em có lo lắng đến mức nào, thì những gì xảy ra trong tâm trí của em – những cảm xúc, những suy nghĩ tự trách – đều sẽ tan biến, như bụi rơi xuống đất. Nó không có ý nghĩa sâu xa hơn trong tổng thể cuộc sống của em. Cả sự kiện và những phản ứng của em đều không có gì đáng để bám chấp, bởi cuối cùng chúng cũng sẽ qua đi.

“Muốn sang tới được bờ bên kia, hãy hỏi trẻ con chơi trước mặt”

Khi em lo lắng, em đang dính mắc vào những kỳ vọng của mình về sự hoàn hảo, về việc không được mắc lỗi, về sự phán xét của người khác. Nhưng nhìn vào cách trẻ con chơi đùa: chúng không suy nghĩ quá nhiều về tương lai hay hậu quả, không tự trách mình khi mắc lỗi, cũng không lo lắng về việc người khác sẽ nghĩ gì. Trẻ con sống trong hiện tại, hoàn toàn vô tư và không bám chấp vào kết quả. Đây chính là gợi ý của Tuệ Trung Thượng Sĩ: nếu muốn thoát khỏi bám chấp, muốn giải thoát khỏi những lo âu và căng thẳng, chúng ta cần có sự đơn giản, hồn nhiên như trẻ nhỏ – không bám vào thật hay dối, không phán xét, không kỳ vọng.

Trong ví dụ của em, để sang được “bờ bên kia,” tức là vượt qua nỗi lo lắng và sợ hãi, em cần buông bỏ sự dính mắc vào kỳ vọng của mình về sự hoàn hảo và phản ứng của người khác. Chỉ cần nhìn thẳng vào hiện tại, không phán xét mình, và không tiếp tục dựng lên những viễn cảnh trong đầu. Khi em thấy rõ rằng cả cái “thật” của việc quên và cái “dối” của lo âu đều chỉ là tạm bợ, không đáng để bám chấp, em sẽ tự nhiên thấy được sự giải thoát ngay tại đây.

Về câu hỏi thứ hai, tại sao mình nhìn ra bám chấp của người khác dễ hơn nhìn ra của chính mình, là vì khi quan sát người khác, mình không bị ràng buộc bởi cái ảo tưởng về mình. Khi nhìn người khác, em đứng ở một khoảng cách nhất định, không có cảm xúc cá nhân xen vào, không phải bảo vệ hay phòng thủ gì cả. Vì thế, em dễ dàng thấy họ dính mắc vào điều gì.

Nhưng khi quay về với bản thân, chính cái “tôi” trong em lại làm cho em khó thấy ra được sự dính mắc của chính mình. Cái tôi này luôn muốn bảo vệ mình, và chính vì nó đang trong tình trạng phòng thủ, nó không cho phép em thấy ra những bám chấp của mình một cách dễ dàng. Nó sẽ tìm cách biện hộ, hợp lý hóa, và khiến em khó thoát ra khỏi vòng luẩn quẩn của việc tự bào chữa.

Để phân biệt cái gì thật, cái gì không thật, em cần phải trực tiếp nhìn vào sự việc, không thông qua suy diễn của tâm trí. Sự thật là cái gì đang xảy ra ngay trước mắt em, còn cái không thật là những suy nghĩ về tương lai, hay những phản ứng cảm xúc từ quá khứ mà tâm trí dựng lên.

“Quá khứ không truy tầm
Tương lai không ước vọng
Chỉ có pháp hiện tại
Tuệ quán chính là đây”

• Đức Phật –

Phan Ý Ly