Hmmm…, câu hỏi đúng hơn phải là “Làm sao để nhìn ra những lập trình khiến ta biến mọi thứ thành khó khăn?”

Bạn thấy đấy, nếu thiền mà khó, thì đấy chính là dấu hiệu cho thấy có điều gì sai sai trong cách hiểu và thực hành, chứ bản chất của thiền lại là sự tự nhiên dễ dàng nhất trên đời.
 Tâm trí của chúng ta có năng khiếu biến cuộc đời thành chuỗi vấn đề để xử lý. Điều này là do hàng loạt thói quen tư duy tuy giúp ta sinh tồn, nhưng cũng chính thói quen này dần trở thành tập tính, cồng kềnh, thừa thãi, thậm chí gây cản trở, che đi sự sáng suốt vốn dĩ. Giờ Ly thử liệt kê xíu xiu xem có ai đồng cảm không nè:

1. Nhu cầu kiểm soát: Thật yên tâm khi biết rằng ta có thể kiểm soát được thứ này thứ khác. Nhưng chính nhu cầu kiểm soát đã khiến nhiều việc vừa vô nghĩa vừa mệt mỏi, như thể cứ cố dùng tay nắm lấy nước vậy. Trong thiền, điều này chính là khi ta cứ muốn cố ép trải nghiệm thiền của mình phải vừa một cái khuôn hoàn hảo nào đó, ví dụ như nó phải thanh tịnh, phải rỗng lặng, hoặc phải ngưng hết mọi suy nghĩ..

2. Kỳ vọng: Ta thường giữ lấy một hình ảnh về “thiền thì phải dư thế lào” – ví dụ như đã thiền thì phải thấy bình an, phải thấy án sáng chói loà, mọi thứ trong cuộc sống phải được chuyển hoá..v.v. Để rồi có những khi thực tế không như vậy, thì ta chán nản, hoang mang..

3. Tìm kiếm: Như một kẻ săn tìm kho báu, ta cứ ngóng chờ một khoảnh khắc giác ngộ hay nhận ra nào đó. Sự tìm kiếm ngóng trông này chính là rào cản khiến ta bỏ qua cái đang ngay ở đây.

4. Dính mắc/Nắm giữ/ nâng niu: Đây chính xác là khi ta cứ ôm ấp mãi ký ức về một trải nghiệm thiền đặc biệt nào đó, cho nó là chân lý gì đó.. Tương tự vậy, khi ta kỳ thị hoặc phán xét một trải nghiệm khó hiểu mà ta đánh giá là tiêu cực chẳng hạn.. Thiền bỗng dưng trở thành chiến trường giữa cái ta thích và cái ta không thích..

5. So sánh: Cứ phân vân mơ mộng tiếc nuối, nghĩ ngợi về việc sao trước đây thấy bay bổng thăng hoa nhận ra bao nhiêu thứ .. mà bây giờ lại bình thường thế này, hay tại sao bây giờ lại mệt mỏi thế này.. Rồi là anh A chị B có bao nhiêu trải nghiệm phi thường, tại sao mình lại cứ đơn giản thế nhỉ.. Càng so sánh ta càng thấy thiền thật khó, phải không?

6. Cố nhắm tới một trạng thái lý tưởng, sáng loà: Ngay khi ta có một mục tiêu thiền là để thế này hay thế khác, thì ta đang không thiền mất rồi, mà đang đuổi bắt với lý tưởng.

7. Phân tích, tìm kiếm nguyên nhân, suy diễn: Tâm trí thích làm thám tử, nhưng khi ta cố dùng lý trí để bóc tách từng biểu hiện hay cảm giác, cũng chính là khi ta đang mắc kẹt trong chúng.

Tất cả những thói quen này nghĩa là gì? Chúng chính là lý do vì sao ta cứ kẹt hoài, và sự sáng rõ nhẹ nhàng trở nên xa xôi thế. Cơ chế sinh tồn của tâm trí được tung hoành và che lấp đi cái thấy biết thuần khiết tự nhiên.

Vậy thiền thực sự nó là gì? Nó là sự tỉnh giác phi nỗ lực. Ngay cả khi tâm trí đang cố thuyết phục chính nó rằng thiền khó lắm, cao siêu lắm, bí ẩn lắm, phải làm a b c x y z bảy bảy bốn chín lần trong bao nhiêu lượng kiếp thì mới có thể thiền mà như không thiền, phải tích phước, phải giữ giới, phải từ thiện, phải siêu việt trong mọi tư thế đã thì mới thiền được.. THÌ NHỮNG LÝ LUẬN NÀY TRONG ĐẦU TA CHÍNH LÀ CÁI BẪY KHÁC CỦA TÂM TRÍ. Cái việc ta tin rằng cần phải ngồi kiểu gì đó đặc biệt, thẳng tắp thì mới thiền được, nó dễ thương giống như ai đó nhất quyết phải được ở trong bếp thì mới biết thế nào là đói ấy. Dẫu cho nhân gian đã tạo nên một thói quen nào đó, thì cơn đói, hay tuệ giác, đâu phải chỉ bị giới hạn vào một tư thế hay một chỗ nào?

Dù thực tế chưa từng ngồi trong tư thế mà người ta gọi là ngồi thiền nào, thế nhưng mấy tuần trước Ly cũng đã thử làm một phép tính nhỏ, thì nhận ra mình đã sống với hơn 60 ngàn giờ thiền, tức là hơn sáu mươi ngàn giờ với thấy biết thuần khiết không nhầm lẫn hay đồng hoá, 360 độ trong ngoài tỉnh giác, một cách hoàn toàn phi nỗ lực. Dĩ nhiên hơn 60,000 giờ này vẫn chưa tính nhiều năm tháng mình vướng mắc trong việc đánh lộn với thói quen của tâm trí trong khi cứ tưởng đấy là đang “tỉnh”, tức là trừ hẳn đi mấy cái giờ mà dù đã thực chứng tỉnh giác là như thế nào nhưng vẫn bị đồng hoá và cuốn trôi. Thực ra nghe nó to tát chứ rất khả thi, nếu ai thường tỉnh giác và không bị lệ thuộc vào tư thế thì sau khi trừ đi 10 ngàn giờ đầu phập phù (tương đương với 1 năm đầu tiên thử tỉnh giác), và tăng dần vài phần trăm cho tới mức độ thường tỉnh giác của 5 năm sau, thì 60,000 giờ tỉnh giác trên tổng số hơn 100,000 giờ (12 năm) kể từ ngày đầu tiên biết thực hành, thì con số này là điều bình thường.

Dù đang nhảy múa, đi dạo, cho con bú, tập gym, cãi lộn, buồn, lo, lên kế hoạch, mơ mộng, hay làm tình, luôn có thể vẫn tỉnh giác để thấy được điều gì đang xảy ra bên trong và xung quanh mình, nó bắt nguồn từ đâu và đang đem tới điều gì, lợi, hại ra sao.

Sự sáng rõ này không dành cho riêng ai. Mà nó là tự nhiên, ai cũng có. Cứ thấy ra cái quán tính tâm tự tung ra vấn đề rồi cách nó thúc giục ta giải quyết vấn đề. Thực tế là nếu bạn không bị kẹt vào những cái bẫy đó của tâm trí, thì điều gì che mắt được sự sáng rõ này?

Ngay cả khi tâm trí ăn vạ, giãy đành đạch, đe doạ rồi sỉ nhục, đưa ra vô vàn lý do từ sách vở tới lời hay ý đẹp để bắt bạn phải gồng lên mà tin rằng thiền là cái gì đó giống bộ môn leo núi, là sự chinh phục đỉnh Everest, phải vất vả lên, hối hả vào, phải rình mò túm bắt.. thì cứ mỉm cười thôi. Bạn có thấy ra không, nó vẫn đang là nó, tâm trí đang làm chức năng của tâm, tự nó bấn loạn trong thói quen của chính nó. Còn bạn đâu có việc gì để can thiệp vào sự rối rắm này của nó. Cứ thấy biết nó đang vậy thôi. Chừng nào bạn buông được nhu cầu phải dạy dỗ kiểm soát, chỉnh đốn tâm trí, chừng đó bạn sẽ nhận ra thiền dễ thế nào.

Cứ thấy biết và chứng kiến thôi, trong sự chứng kiến nhẹ nhàng đó, dù là bất cứ trải nghiệm gì, giản dị, nhàm chán, hay thăng hoa rực rỡ, cũng chỉ thấy và biết vậy thôi, không chọn lựa, không ngăn chặn, không đúc kết, không coi trọng, không coi thường. Đấy chính là thiền.

Những câu hỏi thường gặp, mình liệt kê rồi giải đáp ở đây luôn nhé:

1. Vậy một người không thiền và một người thiền đúng khác nhau chỗ nào?
    Sự khác biệt giữa người không thiền và người thiền đúng không nằm ở việc họ dành thời gian làm gì, mà ở chất lượng của sự hiện diện và thức tỉnh trong mỗi khoảnh khắc. Người không thiền có thể sống mà không ý thức sâu sắc về bản thân, môi trường xung quanh, hoặc không nhận ra sự vận động của tâm trí mình. Trong khi đó, người thiền đúng cách sẽ sống với sự chứng kiến, nhận biết về mọi phản ứng, suy nghĩ và cảm xúc mà không bám chấp hay dính mắc vào chúng, từ đó hiểu rõ hơn về bản chất thực của hiện tượng và thân tâm.
2. Nếu thiền tự nhiên như vậy thì vai trò của kinh sách, chỉ dẫn.. là gì?
    Việc đọc kinh sách không phải là vô ích, nhưng quan trọng là cách chúng ta có thấy mình trong đó không, từ đó nhìn ra thực tế của chính mình như thế nào, chứ không phải để bắt chước theo một cách mù quáng và áp đặt. Sự hiểu biết thực sự chỉ có thể đến từ trải nghiệm trực tiếp và sự thực hành không ngừng trong cuộc sống hàng ngày, chứ không phải chỉ qua việc đọc và học thuộc lòng.
3. Thiền tự nhiên như thế thì làm sao để đảm bảo tôi là một người tốt? 
   Làm một người tốt không đòi hỏi phải dành hàng giờ để ngồi thiền chuẩn tư thế hay tuân theo mọi chỉ dẫn một cách máy móc. Nếu tốt theo cách đó thì ngồi trong tù là đảm bảo nhất, ổn định nhất, thậm chí được chỉ dẫn sát sao nhất, đỡ tốn kém nhất, hihi.
   Trở thành người tốt đến từ sự hiểu biết sâu sắc về bản chất của thực tại, của bản thân, về mọi người, từ hiểu biết đó mà biết bao dung và chấp nhận chính mình cũng như người khác. Đó cũng chính là lòng từ bi và sự tỉnh thức. Thực ra nếu có trí tuệ, ta sẽ thấy trở thành người tốt cũng không phải là một mục tiêu trong tu tập bởi nó vẫn bị vướng mắc vào tiêu chuẩn vốn rất tương đối trong cuộc đời, trong khi “Đạo vốn vô tình, coi vạn vật như chó rơm”. Vậy nên tỉnh táo được đến cái độ “không hại mình hại người” đã là tỉnh lắm rồi.
   Tốt một cách sách vở chỉ đem lại sự an ủi và yên tâm ban đầu cho mình và những người xung quanh. Chỉ cho tới khi thấy lệch lạc với thực tại, thậm chí sống tốt thế mà lại gây hại tới mình và mọi người, thì người ta mới nhận ra tầm quan trọng của việc phải tự mình thấy biết điều gì nên hoặc không nên làm, chứ không đơn giản chỉ tốt theo sách vở, dù tác giả là ai đi chăng nữa. Không phải do tác giả kém, mà do ta thiếu sự thực hành để nhận ra điều gì là như thế nào trong mỗi hoàn cảnh ta đang sống.
    Sống “vô tư” không có nghĩa là sống một cách vô tâm hoặc thiếu trách nhiệm, mà là sống một cách tỉnh thức, không dính mắc vào các ý niệm và kỳ vọng, từ đó hành xử một cách tự nhiên và hợp lý trong cái thấy biết thuần khiết.