Lại có câu hỏi thế này: “Có khi nào một sự “tỉnh ngộ” lại trở thành rào cản không? Làm sao để tui phân biệt giữa tỉnh ngộ có ích và tỉnh ngộ gây hại?”

Vấn đề là, tâm trí con người ta vốn quen “đúc kết”, “bám víu” vào mọi thứ. Người ta mường tượng một viễn cảnh lý tưởng, một kết quả hằng mong đợi, rồi cứ thế mà đánh giá mọi việc xung quanh. Kiểu như cầm một cái bảng kiểm tra trong đầu, cứ thấy gì khớp với ý mình là hớn hở, còn không thì cau có chê bai. Mà đời sống đâu phải trò chơi đánh đố, đâu phải cứ khớp với cái mường tượng là sẽ đạt điểm cao!

Tỉnh ngộ chân chính là buông bỏ cái “bám giữ” ấy, thoát khỏi cái mớ suy nghĩ cố định về cách mọi thứ “phải” như thế nào. Tỉnh ngộ, giống như khi đang đứng trên một nền đất cứ mãi trôi, rồi chợt nhận ra: “Ồ, chẳng có gì vững chắc để ta cắm cờ cả.”

Thực tại là vậy, luôn biến chuyển, và khoảnh khắc bạn nghĩ mình đã nắm bắt được nó thì nó đã tuột khỏi tay như cát mịn.

Nhưng cái thứ “tỉnh ngộ gây hại” mà bạn vừa hỏi đến lại khác. Nó giống như khi ta nhận ra mình ở trên một vùng đất thật rộng lớn bao la. Thay vì rong ruổi khám phá, ta lại tự dựng lên một cái hộp rồi chui vào đó. Vừa tuyên bố “Đây là ta! Bao la nhở!” vừa tự hào về cái “tỉnh ngộ” của mình, nâng niu cái hộp đó như một món đồ quý giá trong tủ kính của bản ngã.

Cũng vậy, bám víu vào một “cái ngộ”, biến nó thành một khái niệm cứng nhắc để an trú vào, thì ngay chính lúc này, ta tự che mờ trải nghiệm trực tiếp của mình với thực tại.

Thật ra, cái thứ “tỉnh ngộ gây hại” này không phải là tỉnh ngộ gì cả, mà là ảo tưởng đội lốt giác ngộ mà thôi. Tỉnh ngộ chân chính là không bám lấy những khái niệm, niềm tin, để tâm trong sáng và nhìn nhận thực tại rõ ràng.
Nó là một quá trình mà ảo tưởng mất dần sức hấp dẫn, từ đó thực tại hiển lộ.

Trong sự “tỉnh ngộ” chân chính, không có chuyện bám víu vào những cái “ngộ” hay biến chúng thành hệ tư tưởng mới. Nó là một hành trình liên tục, xuyên qua những bức màn che mờ thực tại, chứ không phải thay thế bình phong này bằng một bình phong khác. Tỉnh ngộ, nói cho cùng, là thoát khỏi ảo tưởng – thứ khiến ta tin rằng những khái niệm, cái “ngộ” của mình là chân lý tuyệt đối. Nó là sự tan rã của những vách ngăn khái niệm, là sự mở rộng, hòa nhập vào dòng chảy của cuộc sống như nó vốn là.

Hãy để ý một sự khác biệt tinh tế nhưng sâu sắc: Trong khi ảo tưởng thì bám lấy, tỉnh ngộ sẽ thả ra. Nếu ảo tưởng là che mờ, thì tỉnh ngộ là thấy rõ. Tỉnh ngộ không phải là khoác lên mình những nhãn dán hay những khái niệm mới, mà là lột bỏ những lớp vỏ ngăn cản ta trải nghiệm thực tại sống động, nguyên sơ của khoảnh khắc đang là.

Con đường thực sự dẫn đến giác ngộ không phải là con đường tích lũy, mà là con đường .. rơi rụng. Rơi rụng đi những ảo tưởng, những cái “tôi” giả tạo, để mở lòng đón nhận thực tại trong tất cả sự đa dạng, biến hóa của nó.

Phan Ý Ly