Có người đã hỏi thế này: ” Sự khác biệt giữa Thiếu suy nghĩ (sống mù quáng chẳng biết suy nghĩ) và Vắng bặt suy nghĩ (sống trong giác ngộ) là gì? Làm sao để người ta biết mình đang ở trạng thái nào?”

Sướng thay, câu hỏi này đưa ta thẳng vào hang hùm: phân biệt giữa Thiếu suy nghĩ và Không lệ thuộc vào suy nghĩ. Trước hết, phải làm rõ ngay sự nhầm lẫn: “giác ngộ” không có nghĩa là “vắng bặt suy nghĩ” hay “không có suy nghĩ”. Còn cái mà nhiều người gọi là “Thiếu suy nghĩ”, thực ra ngược lại, đó chính là làm nô lệ cho những suy tư hời hợt, phản ứng theo bản năng, như con trâu chỉ biết đi theo nhịp mõ, làm nô lệ cho suy nghĩ.

Chúng ta thường mắc cái tật đánh đồng suy nghĩ với trí tuệ, giống như anh mù đường nhầm bản đồ với mảnh đất bao la. Giác ngộ không phải là vứt bỏ suy nghĩ, mà là không còn lệ thuộc nó, đạt được cái “thấu suốt” tinh tường, không bị những suy tư vẩn vơ che mờ.

Cứ hình dung thế này: Suy nghĩ của ta như những gợi ý từ ChatGPT với kho kiến thức nhất định. Kho kiến thức đó, dù của ChatGPT hay của ta, cũng có thể lỗi thời hoặc không phản ánh đúng thực tại. Người giác ngộ nhìn thấu điều này, họ hành động dựa trên thực tại trước mắt, không bị chi phối bởi những suy nghĩ cố hữu. Suy nghĩ của họ trở nên trong sáng, phản ánh chính xác nhận thức về thực tại ngay lúc này. Ngược lại, kẻ “thiếu suy nghĩ”, sống trong ảo tưởng, lại hoàn toàn đồng nhất mình với những suy nghĩ lộn xộn, trở thành công cụ cho tâm trí thao túng.

Vậy làm sao biết mình đang “độc lập khỏi suy nghĩ” hay “thiếu suy nghĩ”? Nếu hành động của mọi người cứ quanh quẩn những thói quen cũ kỹ, niềm tin mù quáng, giá trị sai lạc, phong tục lạc hậu, cảm xúc bồng bột, lý thuyết sách vở, công thức máy móc, hay để bảo vệ giữ gìn hình ảnh bản thân, thì chắc chắn là đang chìm đắm trong vũng lầy “thiếu suy nghĩ”.

Ngược lại, giác ngộ là thấu hiểu sâu sắc cái lẽ đời trần trụi, hiểu rằng mọi thứ đều “vô thường”, biến đổi không ngừng, không có gì tồn tại mãi mãi. Giống như dòng sông luôn chảy, chẳng bao giờ đứng yên một chỗ.

Hơn nữa, giác ngộ còn là hiểu rằng không có cái “cái tôi” bất biến, trường tồn trong từng cá thể. Cái “tôi” của mọi người hôm nay không phải “tôi” của mọi người ngày mai, giống như con ong bay khắp muôn hoa, chẳng gắn bó với bông nào mãi mãi. Nhận ra điều này sẽ giúp các vị thoát khỏi ảo tưởng về một bản ngã cố định, thường bị suy nghĩ sai khiến.

Tuy nhiên, vô niệm không phải là xóa bỏ suy nghĩ, mà là nhìn nhận chúng như những cơn gió thoảng qua, thoáng chốc rồi tan biến. Giống như mây bay ngang trời, vần vũ rồi lặn mất. Trong cái nhìn rõ biết này, quyết định và hành động của mọi người sẽ xuất phát từ sự thấu hiểu sâu sắc và hòa mình vào thực tại, không bị che mờ bởi những lớp bụi quá khứ hay ảo mộng tương lai. Đó là khi mà tâm trí được sử dụng như một công cụ, chứ không phải là công cụ sai khiến ta.