Hành trình tìm kiếm người quân tử trong thế giới hiện đại này quả là một cuộc phiêu lưu đầy thú vị và đôi khi, hơi buồn cười. Mọi người xung quanh ta, với những nỗ lực không ngừng để trở thành một hình mẫu lý tưởng, đôi khi lại giống như những đứa trẻ đang mải mê chơi trốn tìm với bản thân mình. Họ chạy theo những bóng hình mà họ tưởng tượng ra, tin rằng đó là bản chất thực sự của một quân tử, nhưng lại không nhận ra rằng, trong cuộc đuổi bắt ấy, họ đã vô tình lạc mất chính mình.

Vậy, người quân tử thực sự là ai? Đó là một câu hỏi đã làm đau đầu bao thế hệ, từ thời cổ đại cho đến hiện đại. Được mô tả trong các tác phẩm văn hóa, triết học từ Đông sang Tây, người quân tử không chỉ là một người có đạo đức cao thượng, kiến thức uyên bác, mà còn là người biết cách sống hòa hợp với thiên nhiên và con người xung quanh. Nhưng trong cuộc sống hàng ngày, đầy rẫy những bận rộn và áp lực, liệu chúng ta có còn nhớ cách để trở thành người quân tử thực sự, hay chỉ đang mải miết chạy theo những hình mẫu mơ hồ, không chạm đến được bản chất sâu xa của nó?

Cũng vì chỉ biết rập khuôn hình thức mà không hiểu bản chất của thực tại ngay từ trong chính mình, mỗi người hầu như ai cũng vấp qua những giả tạo ban đầu. Ví dụ như anh chồng trẻ nọ luôn muốn tỏa sáng trong mắt vợ như một người hùng không bao giờ mệt mỏi. Anh nghĩ rằng, bằng cách giấu đi mệt mỏi và lo lắng, anh sẽ trở thành tấm gương đạo đức mà vợ mình tự hào. Nhưng, trong ánh mắt âu yếm của cô, anh chỉ thấy mình như một diễn viên không ngừng thay mặt nạ. Hay có người tu tập, tìm kiếm sự thanh thản trong các nghi lễ và pháp tu, nhưng lại quên mất rằng bản chất của sự tỉnh thức không phải là những nghi thức bên ngoài, mà là sự hiểu biết và chấp nhận sâu sắc từ bên trong. Hoặc ắt là đa số chúng ta sẽ thấy mình trong ví dụ này: luôn cho rằng mình làm việc bằng cả trái tim, cố gắng hết mình vì công việc, tin rằng đó là cách thể hiện đức độ của một quân tử. Nhưng, trong sự nghiệp chạy đua không ngừng nghỉ ấy, ta đã quên mất cách dừng lại, thở, và tận hưởng phút giây hiện tại.

Bí quyết nằm ở Biết

Trên con đường học tập mài giũa để thành “quân tử” nhà người ta, có lẽ ai cũng được dạy vô vàn kiến thức và các chuẩn mực để noi theo. Nhưng lại chẳng mấy ai trong chúng ta được thầy cô hay cha mẹ dạy cho cái BIẾT thuần khiết. Chúng ta thường “biết” các khuôn mẫu luật lệ mà thực ra lại không “biết” bản chất của các khuôn mẫu luật lệ đó. Chúng ta thường xem người khác làm gì, như thế nào, mổ xẻ phân tích tại sao, và học cách để bắt chước hoặc không bắt chước người ta. Nhưng lại thiếu đi khả năng hiểu và thấy ra chính mình, để biết lúc nào nên và không nên làm gì.

Mỗi ngày, ta mải miệt trong việc tìm kiếm kiến thức, đạo đức, và cái gọi là “sự thông thái” trong mọi quyết định và hành động. Nhưng, cái “biết” mà chúng ta đang theo đuổi, chỉ là sản phẩm “tái chế”, chưa phải là cái biết thực sự mà mỗi người tự có.

“Hiểu biết bản thân là trí tuệ; hiểu biết người khác là thông minh.” – Lão Tử (Đạo Đức Kinh)

“Chính vô minh là gốc rễ của khổ đau.” – Đức Phật

“Quân tử là người biết mình, biết người.” – Khổng Tử

Cái “biết” mà Đạo Đức Kinh, Phật giáo, và Khổng Tử nói đến, không phải là việc học thuộc lòng các nguyên tắc hay lý thuyết. Đó là cái biết sâu sắc về bản chất của mọi sự vật, sự kiện và con người – một cái nhìn xuyên qua mọi kiến thức, nhãn dán, định kiến.

Thấy Biết Thuần Khiết: Cái Biết Cao Nhất

Mọi người thường mắc phải hiểu lầm rằng biết thuần khiết, không nhãn dán, không can thiệp nghĩa là không hành động trong cuộc sống. Tuy nhiên, thực chất, “biết không can thiệp” không phải là sự bất động, mà là một trạng thái sâu sắc của trí tuệ, nơi bản ngã không còn kiểm soát, và ta chỉ đơn giản là nhận thức một cách rõ ràng về chân tướng của mọi hiện tượng bên trong và bên ngoài mình, từ đó thấu hiểu nguyên nhân sâu xa và những ảo tưởng mà chúng ta bám chấp.

Trong Phật giáo, cái “biết” đó chính là giác tánh, yếu tố hàng đầu và cần thiết để đưa tới trí tuệ. Cái Biết này không phải là cái biết qua suy luận hay kiến thức thu nhận thông thường, mà là cái biết không thể nghĩ bàn. Không thể nghĩ bàn, nhưng ai cũng đang có. Ai cũng đang có, nhưng chỉ 1 số rất ít người trên thế giới này nhận ra. Như một nắm cát trong đại dương vậy.

Cái “biết” này là phi nỗ lực và có sẵn trong mỗi người, không tìm thấy trong động tác ngồi thiền hay trong việc thuộc lòng kinh kệ. Đó là sự hiểu biết không bị bản ngã giật dây, mà chỉ đơn giản là nhìn thấy chân tướng của biểu hiện và từ đó, nhận ra nguyên nhân sâu xa cùng những ảo tưởng bám chấp của bản thân.

Sự thấy biết này không phải là sự thụ động hay không hành động, mà là một sự chứng kiến khách quan và minh mẫn về quá trình sinh diệt tự nhiên của mọi hiện tượng trong và ngoài mình, trong mọi khoảnh khắc của cuộc sống chứ không phải mỗi lúc đang ngồi.

Nó không tham gia vào việc chống cự hay bị cuốn theo bởi các sự kiện, cảm xúc hay suy nghĩ. Đó là một cách nhìn nhận và tiếp nhận mọi thứ một cách tự nhiên, không bị định hình hay bóp méo bởi những định kiến, hay cái “tôi” cá nhân.

Thay vào đó, cái biết này phát xuất từ một tâm thái trong sạch, không bị vấy bẩn bởi những quan điểm sai lầm hoặc thói quen, cho phép ta tiếp cận và hiểu biết hiện tượng một cách chân thực và sâu sắc hơn.

Người bậc nhất tu pháp vô vi

Người bậc nhì phước tuệ đầy đủ

Người bậc ba làm thiện chừa ác

Người bậc tư tam tạng tinh thông.

(Thiền sư Tường Quang (1741 – 1830)

Tại Sao “thấy biết thuần khiết” lại chính là dấu mốc quan trọng trên hành trình phát huy trí tuệ, hình thành “quân tử”?

1. Giảm Bớt Sự Hỗn Loạn Tâm Trí: Khi chứng kiến các suy nghĩ và cảm xúc mà không can thiệp, cá nhân bắt đầu quá trình thanh lọc tự nhiên, giảm dần sự hỗn loạn trong tâm trí. Qua việc không gắn bó hay phán xét, tâm trí trở nên trong sáng và thấu suốt hơn, làm sáng tỏ những hiểu biết sâu sắc về bản chất của hiện tượng và tâm thức
2. Hiện Diện và Chứng Kiến Tự Nhiên: Sự thấy biết này không đến từ nỗ lực cố gắng hay đạt được mà từ việc hiện diện và chứng kiến mọi thứ một cách tự nhiên. Điều này giúp cá nhân không còn bị lôi kéo vào chu trình “làm” hay “tạo ra” nhận thức mà thay vào đó là “không làm” – không can thiệp, không bấu víu, không tạo thêm khái niệm, cho phép trí tuệ và sự tỉnh thức tự nhiên được bộc lộ
3. Thấy biết tâm mà Không Phân Biệt: Khi không còn phân chia giữa “người kiểm soát” và “thứ cần được kiểm soát”, cá nhân nhận ra rằng suy nghĩ và cảm xúc chỉ là các sự kiện nhất thời, diễn ra và biến mất trong một cái biết rộng lớn hơn. Việc này giúp cá nhân không còn cố gắng điều khiển các trạng thái tâm trí mà chỉ chứng kiến chúng mà không dính mắc.

Khi một người thấy biết thuần khiết, họ bắt đầu chuyển đổi từ sự lệ thuộc vào khái niệm và có nỗ lực sang sự thấy biết thuần túy trong sáng tự nhiên, không cần sự can thiệp của bản ngã. Qua đó, cá nhân không còn bị ảnh hưởng bởi nỗ lực hay ý chí của cái tôi tưởng tượng, mà thay vào đó, chứng kiến sự tự nhiên của mọi hiện tượng. Điều này dẫn tới sự giải phóng từ mọi ràng buộc và ảo tưởng, đạt đến trạng thái tự do thực sự. Khi một người hành động thuận theo đạo lý tự nhiên (chứ không phải đạo lý của khái niệm hơn thua của con người ảo tưởng), đó chính là người Quân tử.

Chỉ với cái Biết dung dị, phi nỗ lực, tự nhiên, tự có, một người khi thường trong cái biết này, vô tình lại chính là cái cô quân tử mà ông bà mình hay nhắc tới.

Đó cũng chính là một phần lý do mình say mê dạy Thấy biết Thuần khiết và dành cho khoá học này 20 tuần để chỉ ra các ngóc ngách hiểu lầm vi tế. Những hiểu lầm quá hấp dẫn, tạo nên 3 cõi u mê mà phần lớn loài người đang bị mắc vào.